ရခိုင္ျပႆနာေျဖရွင္းေရးအေျဖရွိသလား?

ရခိုင္ျပႆနာဆိုယင္ ယခင္က ရိုဟင္ဂ်ာအေရးအခင္းဘဲ လူေတြသိၾကတယ္။ ယခုႏွစ္ AA ရခိုင္တပ္မေတာ္ႏွင့္ ျမန္မာ့အစိုးရတပ္တို႔ ဆက္တိုက္ျဖစ္ေနေသာ စစ္ေရးစစ္ရာမ်ားေၾကာင့္ ရခိုင္အေရး လည္းပါ၀င္လာသည္။ ရိုဟင္ဂ်ာအေရးအခင္းမွာ အၾကမ္းဖတ္တိုက္ခိုက္မႈမ်ားမွအစ ေနရပ္စြန္႔ခြာ IDP ျဖစ္ေနရျခင္းအေရး ေလွစီးဒုကၡသည္အေရး၊ ဘဂၤလားထြက္ေျပးသူမ်ားအေရးအျပင္၊ က်န္သူမ်ား၏ သြားလာခြင့္ကန္႔သတ္ထားမႈ၊ နိစၥဓူ၀စား၀တ္ေနေရး၊ စီးပြားေရးလုပ္စားရန္ အခက္အခဲျဖစ္ေနျခင္း၊ အစာေရဆာငတ္ျဖတ္ေန၍ ျပည္မသို႔ လူပြဲစားမ်ားမွတဆင့္ ရိုးမေတာင္ကို ေက်ာ္ျဖတ္လာရင္း လမ္းခုလပ္မွာ အဖမ္းခံရ၍ ေထာင္က်ခံေနရျခင္းကိစၥမ်ား အဆံုး-ျပႆနာေပါင္းစံုပါ၀င္ပါသည္။

စစ္ဆင္ေရးကာလတြင္ ရြာအလုိက္ထြက္ေျပးမႈရွိသည္။ လူရွိေသာ ရြာမ်ားတြင္လည္း ဆင္းရဲသူ၊ လက္လုပ္လက္စားမ်ား ထြက္ေျပးသြားသည္၊ အလုပ္သမားရွာမရျဖစ္ေနသည္။ စစ္ဆင္ေရးကာလတြင္ ကၽြဲႏြားမ်ားကို တုတ္ဓါးကိုင္သူမ်ားလူအုပ္က ေျမာက္ပိုင္း ေမာင္ေတာ၊ ဘူးသီးေတာင္၊ ရေသ့ေတင္နယ္ မ်ားမွ အုတ္လိုက္ အုတ္လိုက္ ေမာင္းထုတ္သြားသည္။ တားျမစ္၍ မရခဲ့ပါ။ ထုိ႔ေၾကာင့္ လယ္ယာလုပ္ရန္ ကၽြဲႏြား မက်န္ပါ။ ထုိေဒသမွာ တျခား စီးပြားေရးလုပ္ငန္းလည္းမရွိပါ။ စစ္ေတြတြင္ စက္ေလွမ်ားျဖင့္ ပင္လယ္ထြက္ ငါးဖမ္းစားႏိုင္သည္။ သို႔ေသာ္ NVC မကိုင္လွ်င္ ဆိပ္ကမ္းမွ စက္ေလွမ်ား ထြက္ခြင့္မရွိ၊ ျပည္သူမ်ားကမူ NVC ကိုင္လိုျခင္းမရွိ၊ သုိ႔ျဖင့္ ရခိုင္ ေျမာက္ပိုင္း တစ္ခုလံုး ဒုဘိကႏၱရကပ္ဆိုက္ေနသည္။ ယခု AA ကို စစ္ဆင္ေရးလုပ္ရာမွာ အရပ္သား မူဆလင္မ်ား အမ်ားအျပား ေနရာေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားတြင္ အသတ္ခံရသည္။ ဧၿပီလ ၅ ရက္စာ ဘူးသီးေတာင္ၿမိဳ႕ စိုင္းတိုင္ေတာင္မွာ ၀ါးခုတ္သမား ဒါဇင္ခ်ီ၍ ရဟတ္ယာဥ္မွ ဗံုးသီးက်၍  တေနရာတည္းမွာ စု၍ေသေၾကာင္းေတြ႕ရသည္။ တာ၀န္ရွိသူမ်ားက မေတာ္တဆ ဗံုးသီးျပဳတ္က်ျခင္းဟု ေျဖရွင္းေၾကာင္း သိရသည္။
ရခိုင္သားမ်ားတြင္ ေသဆံုးသူ ေလးငါးဆယ္ခန္႔ရွိၿပီး အုိးအိမ္စြန္႔ခြာသူ ေလးေသာင္းေက်ာ္ရွိေန ေၾကာင္း သတင္းမီဒီယာမ်ားမွတဆင့္ သိရသည္။

ယခု AA ႏွင့္ အစိုးရတပ္တိုက္ခိုက္ေနမႈမ်ားကို ျပည္တြင္း၊ ျပည္ပမီဒီယာမ်ား၊ ျပည္သူမ်ား၊ အဖြဲ႕အစည္းမ်ားက အထူးစိတ္၀င္စားၿပီး၊ ေဆြးေႏြးပြဲမ်ား၊ ရွင္းလင္းပြဲမ်ားျပဳလုပ္ေနသည္။၊ ေရးသား ေျပာဆိုမႈမ်ား အရွိန္ျမင့္ ေနေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။ ေနရပ္စြန္႔ခြာသူမ်ားကို ရိကၡာအကူအညီေပးမႈမ်ားလည္း ေမာင္ေတာမွာထက္ပို၍ ရွိေနေၾကာင္းေတြ႕ရသည္။

ARSA ကို ၂၀၁၆ ၊ ၂၀၁၇ ခုႏွစ္မ်ားက စစ္ဆင္ေရးျပဳပံုႏွင့္ေတာ့မတူ၊ ထိုစဥ္က မီဒီယာမ်ားက လြတ္လပ္စြာ သတင္းမယူႏိုင္၊ ရိကၡာပို႔ေဆာင္ျခင္းမျပဳႏုိင္၊ ရြာေပါင္းေလးရာနီးပါး မီးရိႈ႕ခံခဲ့ရသည္။ ထြက္ေျပး ေနသူမ်ားကို တားျမစ္ခဲ့သူ၊ ပိတ္ပင္ခဲ့သူလည္း မရွိခဲ့သျဖင့္ ယခုေျပာဆိုေနေသာ ခုႏွစ္သိန္း ရွစ္သိန္း တဘက္ႏုိင္ငံသိ႔ု ေရာက္သြားေပသည္။ မီးရိႈ႕ခံရြာမ်ားမွအျပင္ဘက္ ထြက္ေျပးတိမ္းေရွာင္သူမ်ား ရြာျပန္လာခြင့္မရွိျခင္းလည္း တဘက္ကမ္းသုိ႔ ေရာက္သြားျခင္း၏ အေၾကာင္းရင္းတခုျဖစ္သည္။
ေျမာက္ပိုင္းမွ လူရွစ္သိန္းခန္႔ထြက္ေျပးရာ ရခိုင္ျပည္နယ္ တျခားၿမိဳ႕မ်ားႏွင့္ေရာင္း၀ယ္ ေဖာက္ကားမႈ မရွိျဖစ္သြားသည္။ လူတို႔၏ ေရာင္းလိုအား၊ ၀ယ္လိုအားႏွင့္ စားသံုးမႈက်ဆင္းသည္။ ကုန္ထုတ္လုပ္မႈက်ဆင္းသည္။ နယ္စပ္ ကုန္သြယ္ေရးပိတ္သြားသည္။ ရခိုင္ေျမာက္ပိုင္း ျပည္သူမ်ား စီးပြားေရးကၽြတ္ၿခံဳသြားၿပီး အမ်ားစု ငတ္ျပတ္ေနသည္။ ICRC ယခုကဲ့သုိ႔  ႏိုင္ငံတကာ အဖြဲ႕မ်ားႏွင့္ UEHRD အဖြဲ႕ကအခါအားေလ်ာ္စြာ ရိကၡာတခ်ဳိ႕လွဴဒါန္းေနသျဖင့္ အစုလိုက္ အၿပံဳလိုက္ေသဆံုးမႈသတင္း မရျခင္း ျဖစ္သည္။ ထိုလွဴဒါန္းမႈသည္ ေပါကၡရာ၀ႆမိုးရြာသကဲ့သုိ႔ ကြက္ၾကားကြက္ၾကား ေပးလွဴ ေၾကာင္းႏွင့္ မွ်တမႈမရွိေၾကာင္း ေ၀ဖန္မႈမ်ားၾကားရသည္။ ေငြေၾကး ေဆး၀ါးကုသူရန္ေဆး႐ံု၊ ေဆးခန္း မလံုေလာက္၊ အားမကုိးရေသာ အေနအထားမ်ားေၾကာင့္ မေသသင့္ဘဲ ေသဆံုးသူမ်ား ဒုႏွင့္ေဒး ျဖစ္ေနသည္။

ပညာေရးလည္း လံုး၀ခ်ဳိ႕တဲ့သြားၿပီ - ေက်ာင္းမ်ားမွာ ဆရာမမ်ား ေက်ာင္းမတက္ၾကေခ်။ ၿမိဳ႕ေပၚ ေက်ာင္းမ်ားမွာ မူဆလင္ေက်ာင္းသားမ်ားကို အတန္းခြဲျခားထားၿပီး၊ ရြာက စပါးေတာင္းဆရာခန္႔လိုပါက ေက်ာင္းမတတ္ဘဲေနေသာ အစိုးရဆရာမ်ားကို ပိုက္ဆံေပးရသည္။ မူဆလင္၏ အေရးမစဥ္းစား ေသာ္လည္း ရခိုင္မ်ား အေရးစဥ္းစားစရာပါ။ ေက်းလက္ေဒသမွ လူမ်ားျပည္မသုိ႔ ေရႊ႕ေျပာင္းေနသည္။ ျပည္ပမွတဆင့္ ႏိုင္ငံျခားသို႔ ဆက္သြားေနသည္။ လယ္ယာေျမအလုပ္သမားမ်ား ရွားပါးလာၿပီး လယ္ယာ ေျမမ်ား ပလပ္ထားရေသာ အေျခအေနျဖစ္သည္။ ကမာၻလွည့္ခရီးသည္မ်ား အလာနည္း သြားသည္။ ေနာင္ႏွစ္မ်ားတြင္ ရိကၡာမဖူလံုေသာ အေနအထားျဖစ္လာသည္။ သို႔ျဖစ္၍ ယခုျဖစ္ေနေသာ စစ္ေရး ပဋိပကၡကိုေတြ႕ဆံုေဆြးေႏြးမႈျဖင့္ ေျဖရွင္းသင့္ပါသည္-ႏွစ္ဦးႏွစ္ဖက္ ရပ္တည္ခ်က္၊ လိုအပ္ခ်က္မ်ားကို ညိႇႏိႈင္းေဆြးေႏြးျခင္းျဖင့္ အေျဖရွာသင့္သည္ဟုယူဆပါသည္။
ဒီၾကားမွာ ရခိုင္ႏွင့္မူဆလင္မ်ားကို ရန္တိုက္ေပးမႈမ်ားရွိေနသည္။ တိုင္းရင္းသားအခ်င္းခ်င္း ခိုက္ရန္ ျဖစ္မေနဘဲ ဘံုရန္သူ- ဘဂၤါလီရန္ကိုသာ ျမႇားဦးလွည့္ခုခံခ်ိန္ျဖစ္ေၾကာင္း ေဆာ္ၾသမႈမ်ားရွိေနေသးသည္။ ထိုေဆာ္ၾသမႈသည္ မတည္ၿငိမ္မႈဘက္သုိ႔ ဦးတည္ျခင္းျဖစ္သည္။ ခိုက္ရန္၊ ပဋိပကၡျဖစ္ေနေသာေဒသ မည္သည့္အခါမွ တိုးတက္မႈ၊ ေအးခ်မ္းသာယာမႈမရွိႏိုင္ေခ်၊ ဆူဒန္၊ ကြန္ဂူ၊ ဆီရီလီယြန္၊ အလယ္အာဖရိက ႏိုင္ငံမ်ားမွ သင္ခန္းစာယူစရာျဖစ္သည္။

ႏွစ္ေပါင္းရာစုႏွစ္မ်ားခြဲျခားထားခဲ့ေသာ ေတာင္အာဖရိကႏိုင္ငံမွ လူျဖဴလူမဲအတူတူ ေနထိုင္ႏိုင္လွ်င္ ၂၀၁၂ ခုႏွစ္အထိ ႏွစ္ေပါင္း ရာေပါင္းမ်ားစြာ သဟဇာတက်က် ၿငိမ္းခ်မ္းစြာအတူ ယွဥ္တြဲေနထိုင္လာခဲ့သူ မူဆလင္ႏွင့္ရခိုင္ ယခုက်မွ အတူယွဥ္တြဲမေနႏိုင္၊ ခြဲျခားထားရမည္ဟု ေျပာဆိုေနျခင္းမ်ားသည္။ လူမ်ဳိးေရး စကားသပ္သပ္ျဖစ္သည္။ Aparltied အယူအဆျဖစ္သည္။  Aparthied ကို ကုလသမဂၢက လူသား မ်ဳိးႏြယ္စုေပၚက်ဴးလြန္ေသာျပစ္မႈ၊ Crime against Humanity ဟု သတ္မွတ္သည္ကို သတိျပဳသင့္သည္။

ဖဆပလ၊ ပထစ၊ ေတာ္လွန္ေရးအစိုးရမ်ားလက္ထက္တြင္ ႀကီးမားေသာ လူမ်ဳိးေရး၊ ပဋိပကၡ မေပၚေပါက္ခဲ့ေခ်၊ အစိုးရမ်ားက တရားဥပေဒစိုးမိုးမႈ လူမ်ဳိးေရး သဟဇာတက်မႈကုိ အဓိကထားခဲ့ျခင္း ေၾကာင့္ျဖစ္သည္။ န၀တ၊ နအဖအစိုးရက်မွ ခိုက္ရန္ျဖစ္မႈ၊ အုပ္စုအလိုက္ တိုက္ခုိက္မႈ မၾကာခဏ ေပၚေပါက္လာၿပီး ၂၀၁၂ ခုတြင္ အႀကီးမားဆံုးပြဲမ်ားျဖစ္သြားသည္။ ႏုိင္ငံတကာဂရုစိုက္စိတ္၀င္စားေသာ ျပႆနာျဖစ္လာပါသည္။ ရခိုင္ပဋိပကၡစံုစမ္းေရးေကာ္မရွင္ အစီရင္ခံစာအရ - မူဆလင္ တသိန္း သံုးေသာင္းႏွင့္ ရခိုင္သံုးေထာင္ အိုးအိမ္စြန္႔ခြာျဖစ္ရၿပီး၊ ရခိုင္မ်ားတို႔ အိုးအိမ္ျပန္လည္တည္ေဆာက္ေပးခဲ့ၿပီး ျဖစ္သည္။ အမွန္ ထုိအစီရင္ခံစာသည္ တဖက္သတ္ မူဆလင္ႏွိမ္နင္းေရး၊ လမ္းညႊန္စာျဖစ္ၿပီး မူဆလင္ႏွင့္ ပတ္သက္ေသာ ကိန္းဂဏန္းမွန္သည္ဟု လက္မခံႏိုင္၊ လူမ်ဳိးေရးႏွိပ္ကြပ္မႈပိုမိုခိုင္ၿမဲေအာင္ အႀကံျပဳထား ေသာ အစီရင္ခံစာသာျဖစ္သည္။

မူဆလင္အေရး ရခိုင္ျပႆနာႏွင့္ပတ္သက္၍ အစိုးရမွ စံုစမ္းေရး ေကာ္မရွင္မ်ား အႀကိမ္ႀကိမ္ ဖြဲ႕ထားေသာ္လည္း၊ ျပႆနာေျဖရွင္းေပးျခင္းမေတြ႕ရွိရပါ။ ကိုဖီအာနန္ေကာ္မရွင္ပါ အႀကံျပဳခ်က္မ်ားကို အေကာင္အထည္ေဖာ္ျခင္းလဲမရွိဘဲ စံုစမ္းေရးေကာ္မရွင္၊ ေထာက္ပ့ံေရးေကာ္မတီ၊ ဖြံ႕ၿဖိဳးေရးေကာ္မတီ၊ တရားဥပေဒစုိးမိုးေရးေကာ္မတီမ်ား ဖြဲ႕စည္းသည္ဟုေၾကညာျခင္းသာရွိသည္။ နယ္ေျမအေျခအေနတိုးတက္ ေျပာင္းလဲျဖစ္ေပၚျခင္းတစ္စံုတစ္ရာမေတြ႕ရွိပါ။ အာနန္၏ အဓိက အႀကံျပဳခ်က္ျဖစ္ေသာ IDP မ်ား ေရႊ႕ေျပာင္း ေနရာခ်ထားေရးပင္ မေဆာင္ရြက္ႏိုင္ေသးေခ်။ တခ်ဳိ႕ကို သူတို႔ေနရာရင္းမပို႔ဘဲ စီးပြားေရး အဆင္မေျပသည့္ ေနရာသို႔ပို႔ထားသည္ဟုသိရသည္- ထိုသူမ်ား သက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္းျပဳရန္ အခက္အခဲႏွင့္ ႀကံဳေနသည္။ ပင္လယ္ကမ္းစပ္မွာ ရြာတည္ေနထိုင္ၿပီး ငါးဖမ္းလုပ္ငန္းလုပ္ကိုင္ခဲ့သူမ်ားကို ေ၀းလံေသာ ေတာင္ေပၚေဒသသုိ႔ ေနရာခ်ေပးျခင္းေၾကာင့္ျဖစ္သည္။

တခ်ဳိ႕ေခါင္းေဆာင္မ်ားက မူဆလင္-ရခိုင္ျပႆနာ ၁၈ ရာစုက စတင္ခဲ့တာ၊ ခ်က္ခ်င္း မေျဖရွင္းႏုိင ဟု အေၾကာင္းျပသည္။ ျမန္မာ့သမိုင္းပညာရွင္မ်ားကမူ  ၁၈ ရာစုတြင္ ရႏိုင္သည္ Cosmopolitan ႏိုင္ငံ (လူမ်ဳိးေပါင္းစံုရွိေသာႏုိင္ငံ) ျဖစ္ခဲ့ၿပီး တရားစီရင္ေရးစနစ္ပင္လွ်င္ ဗုဒၶႏွင့္အစၥလာမ္ hybrid (ေရာေႏွာကဗ်ား စနစ္) ရွိခဲ့သည္ဟု သုေတသနျပဳထားေၾကာင္းေတြ႕ရသည္။ (Dr Thant Myint U ၏ The river of lost-footsteps) မွာေတြ႕ရႏုိင္သည္။) ၎ Cosmopolitan စနစ္ေပ်ာက္ဆံုးသျဖင့္ ျမန္မာျပည္ဆင္းရဲ သြားျခင္း ျဖစ္သည္ဟု ေဒါက္တာသန္းျမင့္ဦးက ရွင္းလင္းထားသည္ကိုေတြ႕ရသည္။
ျပႆနာေျဖရွင္းရန္အတြက္ဆိုလွ်င္ ပထမေျခလွမ္း၊ ခိုး၀င္ဘဂၤါလီဟူေသာ စြပ္စြဲခ်က္ကို ရပ္တန္းရန္လိုေပမည္။ ဘဂၤါလီမ်ားက ေျမာက္ဦးၿမိဳ႕ကို တည္ေထာင္ေပးၿပီး၊ ေျမာက္ဦးႏုိင္ငံေတာ္ကို ေစာင့္ေရွာက္ေပးခဲ့ေသာ သမိုင္းမွတ္တမ္းကို ေဖ်ာက္ဖ်က္၍ မရႏိုင္၊ ယခင္အစိုးရမ်ား လက္ထပ္မွာကဲ့သုိ႔ တင္းျပည့္ႏိုင္ငံသား အခြင့္အေရးေပးပါ။ NVC ကိုင္၍ တဦးခ်င္း ၁၉၈၂ ခုႏွစ္ ႏုိင္ငံသားဥပေဒပုဒ္မ ၆၅အရ ေလွ်ာက္ထားရမည္ဟုေျပာေနျခင္းသည္ မူဆလင္မ်ားကို သိကၡာခ်ျခင္း၊ ႏုိင္ငံသားျဖစ္ေနသူကို ႏုိင္ငံမဲ့ ျပဳလုပ္လိုျခင္းျဖစ္သည္။ ဤကိစၥသည္ ရိုဟင္ဂ်ာျပႆနာ၏ အေျခခံေသာ့ခ်က္ျဖစ္သည္။ အစိုးရႏွင့္ ဆုိင္ေသာ ကိစၥျဖစ္သည္။ အစိုးရေျဖရွင္းမွ ျပႆနာရွင္းသြားမည္၊ တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းသြားမည္ ျဖစ္သည္။ ယခင္ရာစုႏွစ္မ်ားစြာ တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းစြာအတူ ယွဥ္တြဲေနထုိင္သူမ်ား ျဖစ္ခဲ့ျခင္းေၾကာင့္ ေအးခ်မ္း သြားမည္ဟု ေမွ်ာ္လင့္ျခင္းျဖစ္သည္။

စစ္အစိုးရလက္ထက္က ပြဲစားမ်ားျဖင့္ ရခိုင္မွ လူေတြေခၚယူဦးေဏွာက္ေရေဆးျခင္းမ်ဳိး ျပဳလုပ္လွ်င္ တစ္စံုတစ္ရာျဖစ္ႏုိင္စရာမရွိ၊ ပြဲစားက ပဲြစားအဆင့္သာရွိသည္။ ရခိုင္က မူဆလင္ျပႆနာေျဖရွင္းႏုိင္ျခင္း ရွိသူမ်ားမျဖစ္ႏုိင္၊ ဒီမိုကေရစီအစိုးရသိကၡာက်ရန္သာရွိသည္။ ဒီမိုကေရစီႏုိင္ငံမွာ ေအာက္ေျခလူထု၏ အသံ နားေထာင္ၿပီး ျပႆနာေျဖရွင္း သင့္ေပသည္။  ျပည္သူသာအမိ၊ ျပည္သူသာအဘျဖစ္သည္၊ ယေန႔ ခိုး၀င္ဟုစြပ္စြဲခံရသူမ်ားသည္ တခ်ိန္က ႏုိင္ငံသား အခြင့္အေရး အျပည့္အ၀ရရွိခဲ့သည္။ နယ္စပ္ျဖစ္၍ လူ၀င္လူထြက္မ်ားသည္။ Porous border ျဖစ္သည္၊ ခိုး၀င္သူမ်ားစီစစ္ရမည္ဆိုလွ်င္ နစက-အႏွစ္ႏွစ္ဆယ္ ေစာင့္ၾကပ္ခဲ့ရာ ခိုး၀င္သူမ်ား မေဖာ္ထုတ္ႏိုင္ခဲ့သည္ကို စဥ္းစားသင့္ေပသည္။ ကစားကြင္း ညီညာပါက အားကစားသမားအားလံုးအတြက္ အဆင္ေျပသြားမည္။ မူဆလင္ႏွင့္ရခိုင္အခ်င္းခ်င္း ခ်စ္ခင္ေအာင္ဥပေဒ မျပ႒ာန္းႏုိင္ဟု ေျပာျပန္သည္။ မွန္ပါေရ-သုိ႔ေသာ္ စည္းေဖာက္သူ၊ က်ဴးေက်ာ္သူ၊ အႏုိင္က်င့္သူ၊ ဥပေဒ က်ဴးေဖာက္သူတုိ႔ေတာ့ အေရးယူႏုိင္ရမည္။ ဥပေဒရိွရမည္ျဖစ္သည္။ ထုိသုိ႔ ျပဳလုပ္လွ်င္ ျပႆနာ ျဖစ္ရန္ အေၾကာင္းမရွိ၊ ဆူပူေအာင္လုပ္သူ၊ အမုန္းတရားေဟာသူမ်ား၊ ေရးသားေဆာ္ၾသသူမ်ားကုိ ထိေရာက္စြာ အေရးယူလွ်င္ မတည္မၿငိမ္ျဖစ္စရာ အေၾကာင္း မရွိပါ။

ယေန႔ျဖစ္ေနသည္မွာ သခင္အားရကၽြန္ပါး၀ျခင္းျဖစ္သည္။ ၂၀၁၂ ခုႏွစ္တြင္ နာဇီစၾကာတံဆိပ္ခတ္ ထားေသာ T.shirt မ်ား၀တ္၍ စစ္ေတြတြင္ သႀကၤန္ေရပတ္ကစားခဲ့သည္ကို မတားျမစ္ခဲ့၍ ဇြန္လတြင္ လူသတ္မႈ၊ အၾကမ္းဖက္မႈမ်ား၊ ျဖစ္ေပၚျခင္းဟု ႏိုင္ငံေရးေလ့လာသူမ်ားက ေျပာဆိုေနသည္ကို ေတြ႕ရသည္။
ယခင္ ၁၉၇၈ ႏွင့္ ၁၉၉၁ ခုႏွစ္မ်ားတြင္ ျပန္လည္လက္ခံေရးစခန္း ၈ ခု ၁၀ ခုရွိသည္။ တစ္ႏွစ္ အတြင္း လက္ခံေရး၊ ျပန္လည္ေနရာခ်ထားေရးကိစၥမ်ား ၿပီးဆံုးခဲ့သည္။ ပိုင္ဆိုင္မႈမ်ားအားလံုး ျပန္လည္ရရွိ ခဲ့သည္။ ယခု တိမ္းေရွာင္သူမ်ား ဦးေရသည္ ယခင္ထက္ ၄ ဆ ၅ ဆ မ်ားျပားသည္။ လက္ခံေရးစခန္းက သံုးခု၊ တရက္သံုးရာသာ လက္ခံမည္ဆိုလွ်င္ ဒုကၡသည္မ်ား ျပန္လည္လက္ခံေရးသည္ ႏွစ္ဒါဇင္ခ်ီ၍ ၾကာမည္၊ ဤတြင္ ၎တို႔၏ စီးပြားေရး၊ ပညာေရး၊ နစ္နာဆံုးရႈံးမႈမ်ားကို စဥ္းစားရန္ရွိသည္။ သူတို႔ ပိုင္ဆိုင္မႈမ်ား ျပန္မရႏိုင္ဟု သတင္းလည္းရွိေနသည္။ ထြက္ေျပးသူမ်ား ျပန္မလာလွ်င္ ႏုိင္ငံအတြက္ နစ္နာစရာမ်ားရွိသည္ကိုသံုးသပ္ရမည္။ ျမန္မာႏုိင္ငံ၏ လက္ရွိဖြံ႕ၿဖိဳးတိုးတက္မႈသည္ ဖြံ႔ၿဖိဳးမႈတိုင္းတာေရး ကိရိယာမ်ား criteria မ်ားအရ ASEAN ႏုိင္ငံမ်ားတြင္ပင္ ေနာက္ဆံုးျဖစ္ေနသည္ကို ေတြ႕ရွိရသည္။ ႏိုင္ငံ တုိးတက္ရန္လည္း လိုအပ္ေပသည္။ တခ်ိန္လံုးျပႆနာလုပ္ရန္သာ စဥ္းစားမေနသင့္ေပ။ လူမ်ဳိးအခ်င္းခ်င္း တန္းတူအခြင့္အေရးရွိမွ ေအးခ်မ္းသာယာတိုးတက္မႈမ်ား ျဖစ္လာႏုိင္မည္။

ထြက္ေျပးသူမ်ား၏ အိုးအိမ္းမ်ား မီးေလာင္ခံရသည့္၊ တခ်ဳိ႕ရြာမ်ားကို ေျမတူးစက္ျဖင့္ ေျမလွန္ ထားသည္။ တခ်ဳိ႕ေနရာတြင္ အစိုးရအိုးအိမ္မ်ား၊ ကုမၸဏီမ်ား၏ အိုးအိမ္တိုက္တာမ်ား၊ ေဆာက္လုပ္ ေနေၾကာင္း ေတြ႕ရသည္။ ျပန္လာမည့္သူမ်ား အိမ္ေနရာမ်ား၊ ပိုင္ဆိုင္မႈမ်ားျဖင့္ ရႏိုင္မည္မဟုတ္ဟု စိုးရိမ္ပူပန္ေနၾကသည္။ ဤကိစၥသည္ ၾကာေလရႈပ္ေထြးေလ ျဖစ္ႏိုင္သည္။ ရခိုင္ျပည္နယ္အစိုးရ၏ ေမာင္ေတာေတာင္ပိုင္းမွ ထြက္ေျပးသူ လူသံုးသိန္းခန္႔ကို မူလေနရာမေပးရန္ ဆံုးျဖတ္ခ်က္လည္းရွိသည္။

မိမိႏွင့္မတူ၍ ႏုိင္ငံသားမေပးႏုိင္။ အခ်ဳပ္အခ်ာအာဏာကို ထိပါးမည္ဟုေျပာဆိုေနသည္။ အခ်ဳပ္အခ်ာ အာဏာ သည္ လူတစုအတြက္မဟုတ္၊ ႏုိင္ငံသားအားလံုးႏွင့္ပတ္သက္သည္။ ၎တြင္ ရခိုင္မွ မူဆလင္မ်ားလည္းပါသည္။ လြတ္လပ္ေရးရစဥ္က သူတုိ႔ပါ ႏုိင္ငံသားအျဖစ္ရွိေနခဲ့၍ျဖစ္သည္။ မတူညီမႈကို ေပါင္းစပ္ ညိႇႏိႈင္းအတူေနထိုင္ျခင္းသည္ ဒီမိုကေရစီျဖစ္ၿပီး-၎၏ ဆန္႔က်င္ဘက္သည္ အစြန္႔ေရာက္ လူမ်ဳိးေရး၀ါဒျဖစ္ပါသည္-
Christian Solidarity World Wide မွ Benedic Rogers က မၾကာခင္က ေဆာင္းပါးေရးထား သည္။ ၎ကားျမန္မာ အေရးကိစၥမ်ားရႈပ္ေထြးေနသည္၊ အစဥ္အလာ ခ်ဥ္းကပ္မႈမ်ားႏွင့္ေျဖရွင္း၍မရ၊ အျမင္သစ္ျဖင့္ ေျဖရွင္းရန္ လိုေပမည္။ လူမ်ဳိးဘာသာမတူသူမ်ားကို ဒုတိယတန္းစား ႏုိင္ငံသား အျဖစ္ ထားရွိလိုပါက ေရရွည္တြင္ ျပႆနာပို၍ ဆိုးရြားသြားႏုိင္သည္ဟုဆို၏။ ယခင္ႏွစ္ ပုပ္ရဟန္းမင္းႀကီး ဖရန္ဆစ္လာစဥ္က အႀကံေပးဘူး ေသာ တရားမွ်တေရး၊ လူမ်ဳိးေရး၊ ဘာသာေရး၊ တန္းတူညီမွ်မႈရွိေရးကို စဥ္းစားသင့္သည္ဟု ထင္ပါသည္။ မေလးရွားႏုိင္ငံမွ ယေန႔ပင္ လယ္ရပ္ျခားတရုပ္ႏွင့္ အိႏိၵယႏြယ္၀င္မ်ားကို တန္းတူအခြင့္အေရးေပးထားသည္။

ထြက္ေျပးသူမ်ားျပန္လည္လက္ခံရာတြင္ ႏုိင္ငံျခားသားမ်ားေခၚလာက ဆက္လက္ျပႆနာ ျဖစ္ေနမည္။ နစက ႏွစ္ေပါင္းႏွစ္ဆယ္နီး ေျခာက္လတစ္ႀကိမ္စိစစ္ၿပီး သူမ်ား၊ အေထာက္အထားရွိသူမ်ား ကိုသာ လက္ခံပါ။ လ၀ကမွာရွိေသာ လူဦးေရစာရင္း၊ နစက စိစစ္ၿပီးေသာ စာရင္းမ်ားကို အေျခခံ၍ ရြာလိုက္ ေခၚယူပါ၊  လက္ခံေရးစခန္းမ်ားမ်ားဖြင့္ေပးပါ။ မူလစိစစ္ၿပီးသူမ်ား အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္ ရရွိခဲ့သူ မ်ားကို ႏုိင္ငံသားစိစစ္ေရးကတ္မ်ားထုတ္ေပးပါ၊ ျပႆနာရွင္းသြားပါမည္။ ျမန္မာႏိုင္ငံအေျခခံဖြဲ႕စည္းပံု ဥပေဒ၊ ေရြးေကာက္ပြဲဥပေဒ၊ ေရြးေကာက္ပြဲေကာ္မရွင္ဥပေဒမ်ားတြင္ ႏုိင္ငံသားမ်ားသာ မဲထည့္ခြင့္ ရွိသည္ဟုပါရွိသည္။ ယခင္၀န္ႀကီးတဦးက ေျပာခဲ့သလို မဲ့ထည္ခြင့္ရတိုင္း ႏိုင္ငံသားမျဖစ္ႏုိင္ဆိုတဲ့ ဥပေဒမဲ့ စကားမ်ဳိးကို စြန္႔လႊတ္ရန္ လိုေပသည္။ ထုိစကားသည္ ရခုိင္မွမဲထည့္ခြင့္ရရွိခဲ့သူ မူဆလင္မ်ားကို ႏုိင္ငံသား မေပးလို၍ ေျပာခဲ့ျခင္း ျဖစ္သည္။ ျပန္လည္လက္ခံေရးတြင္ မဲစာရင္းကိုလည္း အေျခခံႏုိင္သည္။ ျပန္လည္ လက္ခံေရးကိစၥ ျမန္ဆန္ ရန္ လိုအပ္ေပသည္။ ရခိုင္မွာ ႏုိင္ငံမဲ့မ်ားရွိသည္ဟုေျပာဆိုသူမ်ားသည္ ထုိေဒသမွ မူဆလင္မ်ားကို ႏွိပ္ကြပ္လိုသူမ်ားသာျဖစ္သည္။

ယာယီသက္ေသခံကတ္ျပား (လက္မွတ္) ျပႆနာရွိသည္-ဥပေဒမွာ ယာယီသက္ေသခံလက္မွတ္ ႏွင့္သက္ေသခံကတ္ျပား (အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္) အတူတူျဖစ္သည္။ အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္အစား ယာယီ ထုတ္ေပးေသာ လက္မွတ္ျဖစ္သည္။ ႏုိင္ငံျခားသားကို ထုတ္မေပးႏုိင္၊ ႏုိင္ငံျခားသားမွတ္ပံုတင္ေရး ဥပေဒ နည္းဥပေဒမ်ားႏွင့္အက်ဳံးမ၀င္သူမ်ားကိုသာ ယာယီသက္ေသခံကတ္ထုတ္ေပးေၾကာင္း လ၀ကဌာန ၏ ဖြဲ႕စည္းပံုအေျခခံဥပေဒခံုရံုးသို႔ တင္ျပေသာ အစီရင္ခံစာမွာေတြ႕ရသည္။ သို႔ျဖစ္၍ ယာယီသက္ေသခံ လက္မွတ္ကိုင္ေဆာင္ခဲ့သူမ်ားကို ႏုိင္ငံသားစိစစ္ေရးကတ္ထုတ္ေပးသင့္သည္ ႏုိင္ငံသားဥပေဒပုဒ္မ-၆၅ ျဖင့္ ေလွ်ာက္လႊာတင္ၿပီး ၿမိဳ႕နယ္စိစစ္ေရးအဖြဲ႕၏ စိစစ္ျခင္းခံရမည္ဟု ေျပာျခင္းသည္ ရခိုင္ျပည္နယ္ အေျခအေနအရ လက္ေတြ႕မက်ပါ။ ဥပေဒတြင္ ေအာက္ေျခစိစစ္ေရးအဖြဲ႕မ်ားျဖင့္ စိစစ္ရမည့္ အေၾကာင္း မပါရွိပါ။ အေထာက္အထားစံုလင္သူကို ဥပေဒအရ ႏုိင္ငံသားအသိအမွတ္ျပဳေပးရန္သာရွိသည္။ ယာယီ သက္ေသခံ ကတ္ထုတ္ေပးေသာ ဥပေဒသည္ တည္ဆဲဥပေဒျဖစ္သည္။ ရခိုင္တြင္ အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္ ကတ္မ်ားသိမ္းၿပီး လူခုႏွစ္သိန္းခန္႔ကို ယာယီသက္ေသခံလက္မွတ္မ်ား ထုတ္ေပးခဲ့သျဖင့္ ထိုလူမ်ား ႏိုင္ငံမဲ့ မျဖစ္ႏိုင္ပါ။

ယခင္အစိုးရမ်ားက အထက္မူဆလင္ (ရိုဟင္ဂ်ာ) ျပႆနာကို အၿပီးပိုင္ေျဖရွင္းခဲ့ၿပီးျဖစ္သည္။ သူတို႔သည္ ႏုိင္ငံသားမ်ားျဖစ္ခဲ့သည္။ ပါတီ၊ ေကာင္စီမွာ ပါ၀င္ခြင့္၊ လႊတ္ေတာ္မွာ ပါ၀င္ခြင့္မ်ားရရွိခဲ့သည္။ မေရႊ႕ေျပာင္းႏုိင္ေသာပစၥည္းပိုင္ဆိုင္ခြင့္ရွိခဲ့သည္။ ႏုိင္ငံထမ္းျဖစ္ခြင့္ရွိခဲ့သည္။ ထုိရရွိၿပီး၊ အခြင့္အေရးမ်ား ျပန္ေပးပါ။ ၁၉၇၃ ခု ဥပေဒ စကားရပ္မ်ားအဓိပၸါယ္ဖြင့္ဆိုေသာဥပေဒ- အပိုဒ္-၁၄ (က) (ခ) တို႔တြင္ ဥပေဒ အသစ္က ဥပေဒေဟာင္းအရ ရရွိခဲ့ေသာ အခြင့္အေရးမ်ားကို ပိတ္ပင္ျခင္းမျပဳႏုိင္၊ အက်ဳိးခံစားခြင့္မ်ားက ေနာက္ေၾကာင္းျပန္ၿပီး ျပန္လည္မရုပ္သိမ္းႏုိင္ပါ။ သို႔ျဖစ္၍ ရခိုင္မူဆလင္မ်ား ယခင္ရရွိခဲ့ေသာ အခြင့္အေရး မ်ား ပိတ္ပင္ျခင္းမျပဳပါက ရိုဟင္ဂ်ာ ျပႆနာေျဖရွင္းသြားမည္။ ကမာၻကလည္း အေရးဆုိျခင္း၊ ၀င္စြက္ျခင္းမ်ားျပဳမည္မဟုတ္ပါ။ ႏိုင္ငံအုပ္ခ်ဳပ္ျခင္းသည္ မိမိျဖစ္ေစလိုေသာ ဆႏၵအတိုင္းမျဖစ္ဘဲ ဥပေဒအတိုင္း ျဖစ္သင့္သည္။ ဥပေဒကို အေျခခံထားရမည္။
၁၉၄၂ ခုႏွစ္ မူဆလင္ႏွင့္ ရခိုင္အဓိကရုဏ္းကို မူဆလင္မ်ားက က်ဴးေက်ာ္သည္ဟု အထင္လြဲ သူမ်ားလည္းရွိပါသည္။ ထုိစဥ္က ရခိုင္ႏုိင္ငံေရးေခါင္းေဆာင္ ဦးဘစံႏွင့္ ဗံုေပါက္သာေက်ာ္တုိ႔၏ ကိုယ္ေတြ႕ မွတ္တမ္းမွာ အိႏိၵယလူမ်ဳိး ဆန္႔က်င္ေရး အမ်ဳိးသားလႈပ္ရွားမႈ၏ ကြင္းဆက္ျဖစ္ေၾကာင္း ေဖာ္ျပ ထားသည္။ လက္ေတြ႕ခံစားရခဲ့သူမ်ားမွာ ေဒသခံမူဆလင္မ်ားျဖစ္ပါသည္။ ရခိုင္သံုးေလးေသာင္း အသတ္ခံ ရေၾကာင္း သူတို႔၏ ကိုယ္ေတြ႕မွတ္တမ္းမွာ မေတြ႕ရွိရပါ။

ဘဂၤလားေဒရွ္႕လြတ္လပ္ေရးတိုက္ပြဲကာလတြင္ ဘဂၤါလီ  ၁ သန္းခြဲ ၂ သန္းခန္႔ ၀င္လာသည္ဟု စြပ္စြဲျပန္သည္။ ထုိစဥ္က အစုိးရမရွိလို႔လား၊ ထုိစဥ္ ရခိုင္ျပည္လူဦးေရပင္ ၂ သန္း မရွိပါ။ အထက္ ဘဂၤါလီႏွစ္သန္းကို ဘယ္မွာေနရာခ်ထားခဲ့သနည္း။ လူဦးေရႏွစ္သန္းအစိုးရမပါဘဲ ေနထုိင္ခြင့္ရမလား၊  ေနထုိင္ရန္ ေနရာရမလား။ ထုိႏွစ္သန္း ယခုဘယ္မွာနည္း။ မူဆလင္ ဦးေရတသန္းေက်ာ္သာရွိသည္ဟု အစိုးရမွ စာရင္းျပေနေၾကာင္းေတြ႕ရသည္။

ရခိုင္ျပည္နယ္တည္ၿငိမ္ေရးသည္ အစိုးရ၏ ေစတနာေပၚ မူတည္သည္ အမုန္းတရားဖြားသူ၊ လူမ်ဳိးေရး ခြဲျခားမႈျပဳလုပ္သူကို အေရးယူပါ။ ဘာသာေပါင္းစံု ခ်စ္ၾကည္ေရးတရားမ်ား ေအာက္ေျခအထိ ေဟာေျပာပါ။ အုပ္ခ်ဳပ္သူ အာဏာပိုင္မ်ားတြဲ၍ ပါရမည္။ မတရားျပဳက်င့္လိုသူ တျဖည္းျဖည္း ေလ်ာ့နည္း သြားေပမည္။ ခြဲျခားဆက္ဆံေရး၊ ဖိႏွိပ္ေရး၊ ေငြေၾကးညႇစ္စားေရး--တို႔ႏွင့္ ေမြ႕ေလ်ာ္ေနေသာ ၀န္ထမ္းမ်ားကို ေရႊ႕ေျပာင္းေပးရမည္။ စည္းကမ္းနာခံေသာ ၀န္ထမ္းသစ္မ်ားျဖင့္ အစားထိုးရမည္။ ရခိုင္ႏုိင္ငံေရးမွာ ဘုန္းႀကီးမ်ား အစဥ္အဆက္ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ဆရာေတာ္ ပညာသီဟ၊ ဆရာေတာ္ ဦးစိႏၶာတို႔သည္ လက္နက္ ကိုင္ အဖြဲ႕အစည္းကုိပင္ ဦးေဆာင္ခဲ့သည္။ သုိ႔ျဖစ္၍ ဘုန္းႀကီးမ်ားကို ၿငိမ္းခ်မ္းေရးအတြက္ လက္တြဲရမည္ ဟုယူဆသည္။

လူတစုစာ-ကန္႔ကြက္၍ အျခားလူမ်ဳိးစုတစုကို အခြင့္အေရးပိတ္ထားျခင္းသည္ လူမ်ားစု ႀကီးစိုးေရး၀ါဒ Tyranny of majority ျဖစ္မည္။ လူတဦးခ်င္း၏ အခြင့္အေရးႏွင့္ လံုၿခံဳမႈကို အမာခံေပးႏိုင္ျခင္း သည္ ဒီမိုကေရစီျဖစ္သည္။ Majority Communalism ဘက္သုိ႔ ဦးမတည္သင့္၊ Nelson Mandela က လူျဖဴလူမဲ ျပႆနာေျဖရွင္းသည္ကို ပံုစံနမူနာယူသင့္သည္-
ျပႆနာဖန္တီး၍သာျပႆနာျဖစ္ျခင္းပါ၊ ဥပမာ ေမာင္ေတာေတာင္ပိုင္းထြက္ေျပးသူ သံုးသိန္း နီးပါးကို သူုတိ႔ုေနရာျပန္မေပးႏုိင္ေၾကာင္း၊ ဘုန္းႀကီးမ်ား ဦးေဆာင္၍ ဆႏၵျပျခင္း၊  ရခိုင္ျပည္နယ္ အစိုးရက ဆံုးျဖတ္ျခင္းမ်ားသည္ ရခိုင္ႏွင့္ မူဆလင္ခိုက္ရန္ ျဖစ္ေအာင္ ရန္စ ေမႊးေပးျခင္းျဖစ္သည္။ ထိုေဒသ၏ အေျခခံစီးပြားေရးသည္လယ္ေျမျဖစ္သည္။ လယ္ေျမ သိမ္းယူျခင္းပင္လွ်င္ တည္ၿငိမ္ေအးခ်မ္းမႈ၊ ကို ထိပါးျခင္းျဖစ္သည္။ ထုိေဒသမွ လူထုအလုပ္လက္မဲ့၊ ၀င္ေငြမဲ့ျဖစ္ေအာင္ ျပဳလုပ္ျခင္း ႏွင့္တူေပမည္။

၂၀၁၅ ခုႏွစ္တြင္ အေျခခံဥပေဒခံုရံုးမွ ယာယီသက္ေသခံလက္မွတ္ White Card ကိုင္ေဆာင္ သူမ်ားမဲထည့္ခြင့္မရွိဟု ဆံုးျဖတ္ခဲ့ရာ--ကိုးကားခ့ဲေသာ အေျခခံဥပေဒပုဒ္မ (၄) ပုဒ္မ ၃၈ (က) ပုဒ္မ (၃၉၁) တို႔တြင္ White Card ယာယီသက္ေသခံလက္မွတ္အေၾကာင္းမပါ White Card သမားကို ႏုိင္ငံသား မသတ္မွတ္ရေသးသူမ်ားဟု သံုးသပ္ျပသည္။ White Card သမားႏုိင္ငံသားမဟုတ္ေၾကာင္း မည္သည့္ ဥပေဒမွာမွမရွိသည္ကို ျပန္လည္သံုးသပ္သင့္ပါသည္။ ၂၀၁၅ ခုႏွစ္ ေရြးေကာက္ပြဲတြင္ White Card ကိုင္ေဆာင္ခဲ့သူမ်ားကို မဲထည့္ခြင့္မျပဳခဲ့သည့္အျပင္ အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္ကတ္ NRC ကိုင္ေဆာင္သူမ်ား ကိုပါ မဲထည့္ခြင့္မျပဳခဲ့ျခင္းသည္ ဥပေဒေၾကာင္းမဟုတ္ဘဲ၊ လူမ်ဳိးခဲြျခားေရး ေပၚလစီေၾကာင့္သာျဖစ္သည္။
တႏုိင္ငံလံုးတြင္ အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္ NRC ကိုင္ေဆာင္သူမ်ားကို ႏုိင္ငံသားစိစစ္ေရးကတ္မ်ား ထုတ္ေပးခဲ့သည္။ ရခိုင္မွာ NRC မ်ားသိမ္းၿပီး  White Card (TRC) ထုတ္ေပးျခင္းသည္ ေကာင္းေသာ ရည္ရြယ္ခ်က္မဟုတ္၊ ႏိုင္ငံမဲ့ျပဳလုပ္လိုျခင္း NVC ကဲ့သုိ႔ ဥပေဒေၾကာင္းအရမဟုတ္ေသာ လက္မွတ္မ်ား ကိုင္ေဆာင္ေစရန္ ဦးတည္ခ်က္ရွိခဲ့၍ ျဖစ္သည္။ ဤစီမံခ်က္သည္ လူမ်ဳိးတုန္း သတ္ျဖတ္ေရး၏ ေျခလွမ္း တခုဟု ႏိုင္ငံတကာက သံုးသပ္ေနသည္ကို စဥ္းစားရမည္။ ႏိုင္ငံတကာႏွင့္ ေျဖရွင္းရေသာ ျပႆနာ ျဖစ္သြားႏုိင္သည္။

ထုိ႔ေၾကာင့္ ရိုဟင္ဂ်ာျပႆနာေျဖရွင္းရန္ လြတ္လပ္ေရးရၿပီးေနာက္ပိုင္း အစိုးရမ်ားက ထုတ္ေပး ခဲ့ေသာ အမ်ဳိးသားမွတ္ပံုတင္ NRC ကို အေျခခံရန္ ႏုိင္ငံသားစိစစ္ေရးကတ္မ်ား ထုတ္ေပးသင့္သည္။ သိမ္းယူၿပီးေသာလယ္ေျမမ်ားကို ျပန္ေပးသင့္သည္။ ယခင္က - ရုိဟင္ဂ်ာမ်ား ႏုိင္ငံသားျဖစ္ေၾကာင့္ တရားရံုး ဆံုးျဖတ္ခ်က္မ်ားလည္းရွိခဲ့ဘူးသည္ကို စဥ္းစားသင့္ေပသည္။
မူဂ်ာဟစ္မ်ားက ေျမာက္ပိုင္းမွာ ရခိုင္ကို ႏွိပ္စက္ျခင္းမျပဳခဲ့ေပ။ ေတာင္ပိုင္းမွာ မူဆလင္မ်ား ေပၚလက္စားေခ်ႏုိင္သည့္ ရခိုင္လက္နက္ကိုင္အဖြဲ႕အစည္းမ်ားရွိခဲ့၍ ျဖစ္သည္။
ရခိုင္ ေျမာက္ပိုင္းတြင္ထုေခ်ပခြင့္၊ ေရွ႕ေနကိုင္ခြင့္မရရွိဘဲ ေထာင္က်ေနသူ ေထာင္ခ်ီ၍ ရွိသည္။ သူတို႔သည္ ႏုိင္ငံေရးႏြယ္ေနသူမ်ားျဖစ္သည္။ သူတို႔ကိုလည္း ေလးငါးေျခာက္ႏွစ္ရွိၿပီ၊ ျပန္လႊတ္ေပး သင့္သည္။

ျမန္မာက ႏုိင္ငံတကာတြင္ လက္မွတ္ထုိးထားေသာ လူ႔အခြင့့္အေရး ေၾကညာစာတမ္း၊ (UHD) ကေလးသူငယ္မ်ားအခြင့္အေရးစာတမ္း  CRC၊ အမ်ဳိးသမီးအခြင့္အေရးေစာင့္ေရွာက္ေရးစာတမ္း CEADAW လူမႈေရး၊ စီးပြားေရးႏုိင္ငံေရးဆိုင္ သေဘာတူညီခ်က္ CSECR အရ ရိုဟင္ဂ်ာမ်ားကို ႏိုင္ငံသားအခြင့္အေရး ပိတ္ပင္ႏုိင္ေျခမရွိပါ။
တရုတ္၊ အိႏိၵယတုိ႔က ျမန္မာအစိုးရကို ရခိုင္အေရးမွာ အားေပးေထာက္ခံေနသည္မွာ ယာယီသာ ျဖစ္မည္။ သူတုိ႔ ႏုိင္ငံမွာ မူဆလင္ ဆန္႔က်င္ေရးေပၚလစီရွိေန၍ ျဖစ္သည္။ ရုရွားမွာလည္း မူဆလင္မ်ား၏ ေတာ္လွန္ပုန္ကန္မႈ၊ ခြဲထြက္ေရး လႈပ္ရွားမႈရွိ၍  ျမန္မာမွ မူဆလင္မ်ားကို အလားတူအျမင္ျဖင့္ သံုးသပ္ျခင္း ျဖစ္ႏုိင္သည္။ ရခိုင္မွ မူဆလင္အေရးသည္ ထုိမွ် ႀကီးမားေသာႏုိင္ငံေရးျပႆနာမဟုတ္ပါ။
ဖဆပလ၊ ပထစ၊ အိမ္ေစာင့္အစိုးရမ်ားေခတ္က ရိုဟင္ဂ်ာကို တိုင္းရင္းသားအျဖစ္ အသိအမွတ္ ျပဳခဲ့ျခင္းေၾကာင့္ ႏိုင္ငံေတာ္၏ အခ်ဳပ္အခ်ာအာဏာကို၎၊ အမ်ဳိးသား လံုၿခံဳေရးကုိထိပါးခဲ့ျခင္းမေတြ႕ခဲ့ရပါ။ လက္နက္ကို မူဂ်ာဟစ္မ်ားပင္ လက္နက္ခ်- အလင္း၀င္ခ့ဲျခင္းသာရွိခဲ့သူ။

လ၀က၀န္ႀကီးဌာနအမိန္႔ေၾကာ္ျငာစာအမွတ္ - ၂၁/၂၀၁၇ တြင္ NVC သည္ NRC, TRC တို႔ထက္ အဆင့္နိမ့္သည္ဟု ရွင္းလင္းထားသည္။ ထိုလက္မွတ္ကို မကိုင္ရပါေစနဲ႔ဟု ရခိုင္မွ မူဆလင္မ်ား ဆုေတာင္းလ်က္ရွိေနသည္။ ၎တို႔၏အသံကို ႏုိင္ငံေတာ္အစိုးရနားေထာင္ပါက ျပႆနာေျဖရွင္းသြားမည္ ဟုယူဆပါေၾကာင္းႏွင့္ ျပည္နယ္တြင္းေန ျပည္သူမ်ားအားလံုး၏ ႏုိင္ငံသားအဆင့္အတန္းအတူတူျဖစ္ပါက အျပန္အလွန္ခိုက္ရန္ ျဖစ္ရန္ရွိမည္ မဟုတ္ပါဟုရႈျမင္ေၾကာင္း၊ အျပန္အလွန္ေလးစားမႈရွိမည္ဟု ထင္ျမင္ေၾကာင္း အႀကံျပဳတင္ျပအပ္ပါသည္-